Dijitalleşen dünyayla birlikte bilgi aktarımı artık amfilerin, akademik makalelerin veya basılı kitapların sınırlarını çoktan aştı. YouTube’da tarih anlatan, Substack’te sektörel analizler paylaşan, X üzerinden güncel gelişmeleri bilimsel temele oturtarak yorumlayan akademisyenler; bilgiyi halka ulaştıran en önemli dijital köprü haline gelmişti. Ancak son düzenlemeler ve Danıştay kararları doğrultusunda netleşen çerçeve, akademisyenlerin sosyal medya üzerinden doğrudan gelir elde etmesine yönelik kapıları kapattı.

Düzenlemenin Arka Planı: Bilim Üretimi mi, Ticari Kazanç mı?

Mevzuatın temel dayanağı, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun “ek gelir ve ticari kazanç yasağı” ilkelerine dayanıyor. Akademik personelin birincil görevinin kamu hizmeti, bilimsel araştırma ve eğitim faaliyeti olduğu vurgulanırken; sosyal medya platformlarından reklam, iş birliği, sponsorluk veya ücretli abonelik yoluyla düzenli gelir elde edilmesi ticari bir faaliyet olarak değerlendiriliyor.

Bu yaklaşım, akademik bağımsızlığın korunması ve çıkar çatışmalarının önüne geçilmesi açısından bir koruma mekanizması gibi sunulsa da dijital çağın gerçekleriyle ciddi bir tezat oluşturuyor.

Bilgi Halka Açılırken Dijital Emek Nerede Duruyor?

Yasağın en çok tartışılan yönü, bilimsel bilginin kamusallaşması ile “içerik üreticiliği emeği” arasındaki ince çizgi. Akademisyenlerin nitelikli, teyitli ve bilimsel bilgiyi anlaşılır formatta üretip kitlelere sunması; dezenformasyonun tavan yaptığı sosyal medya çağında toplum için vazgeçilmez bir nefes alanı sağlıyordu.

  • Üretim Maliyeti: Kaliteli bir YouTube videosu, derinlemesine hazırlanmış bir bülten veya düzenli eğitim serisi; video kurgusundan ekipmana, kaynak taramasından prodüksiyona kadar hem ciddi bir mesai hem de maliyet gerektiriyor.

  • Telif ve Fikri Mülkiyet Çelişkisi: Bir akademisyenin kitap yazıp telif geliri alması veya hakemli dergilere katkı sunması yasalken, aynı bilginin dijital platformlar üzerinden gelire dönüştürülmesinin yasaklanması “telif hakkı” ile “ticari faaliyet” kavramlarının dijitalde henüz tam ayrışamadığını gösteriyor.

Akademiyi Neler Bekliyor?

Bu yasak bilginin paylaşılmasını tamamen engellemese de üretim motivasyonunu ve dijital bilginin sürdürülebilirliğini zorlayacaktır. Gelecekte ya akademisyenler dijital platformları tamamen gönüllülük esasıyla kullanmaya devam edecek ya da telif hakları ile dijital gelir modellerini kapsayan yeni, esnek hukuki tanımlamalara ihtiyaç duyulacak.

Bilginin hızla yayıldığı, uzman görüşünün her zamankinden daha değerli olduğu bu dönemde akademiyi dijital ekosistemden uzaklaştırmak yerine, şeffaf ve denetlenebilir bir telif çerçevesi çizmek çok daha dengeli bir çözüm sunabilirdi.